Lịch sử AFC Asian Cup: Hành trình kiến tạo vị thế bóng đá c…

HỒ SƠ GIẢI ĐẤU: AFC ASIAN CUP

1. Bối cảnh ra đời và những năm tháng sơ khai (1956–1960)

Ý tưởng về một giải đấu quy mô toàn châu Á lần đầu tiên được đề xuất ngay sau khi Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc, nhưng phải đến thập niên 1950 mới được hiện thực hóa. Năm 1954, Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC) chính thức được thành lập. Hai năm sau cột mốc này, AFC Asian Cup 1956 lần đầu tiên được tổ chức tại Hồng Kông (thuộc Anh).

Giải đấu đầu tiên có sự tham gia của 7 trong số 12 thành viên sáng lập AFC. Quy trình vòng loại bao gồm đội chủ nhà và các đội nhất bảng từ ba khu vực (Trung, Đông và Tây Á). Vòng chung kết (VCK) chỉ gồm 4 đội thi đấu theo thể thức vòng tròn tính điểm. Đây cũng là thể thức được duy trì cho các kỳ 1960 và 1964.

Trong giai đoạn đầu này, Hàn Quốc đã khẳng định vị thế vượt trội khi giành chức vô địch trong cả hai kỳ đầu tiên (1956 và 1960). Cho đến nay, đây vẫn là thành tích tốt nhất mà bóng đá xứ sở kim chi đạt được tại đấu trường này, mở ra một chương đầu tiên đầy hứa hẹn cho sự cạnh tranh tại châu lục.

2. Sự thống trị của khu vực Tây Á (1964–1988)

Sau hai kỳ đầu tổ chức tại Đông Á (Hồng Kông và Hàn Quốc), quyền đăng cai năm 1964 được trao cho Israel. Với lợi thế sân nhà và thể thức thi đấu vòng tròn 4 đội, Israel đã lên ngôi vô địch sau ba trận toàn thắng, vượt qua Ấn Độ. Tuy nhiên, bối cảnh chính trị phức tạp tại khu vực đã dẫn đến việc Israel bị trục xuất khỏi AFC vào năm 1974 và sau đó gia nhập UEFA vào năm 1990.

Từ cuối thập niên 60, giải đấu chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của Iran. Đội tuyển này thiết lập một kỷ lục vô tiền khoáng hậu: vô địch 3 lần liên tiếp vào các năm 1968, 1972 và 1976. Trong đó, Iran là chủ nhà của kỳ 1968 và 1976. Kỳ Asian Cup 1972 tại Thái Lan cũng đánh dấu bước ngoặt lớn về thể thức khi lần đầu tiên áp dụng chia bảng và đấu loại trực tiếp, thay thế cho thể thức vòng tròn đơn thuần

Bước sang thập niên 1980, số lượng đội tham dự VCK được mở rộng lên 10 đội. Mặc dù quy mô thay đổi, các đại diện Tây Á vẫn duy trì sự áp đảo:

• Kuwait trở thành quốc gia Ả Rập đầu tiên vô địch Asian Cup vào năm 1980 trên sân nhà sau khi đánh bại Hàn Quốc 3–0 ở chung kết.
• Ả Rập Xê Út, sau khởi đầu chậm chạp, đã vươn lên trở thành thế lực mới. Ngay trong hai lần đầu tiên tham dự (1984 và 1988), họ đã lập kỳ tích vô địch liên tiếp khi đánh bại cả Trung Quốc và Hàn Quốc.

3. Sự trỗi dậy của Nhật Bản và quá trình hiện đại hóa (1992–2015)

Trước thập niên 90, Nhật Bản chỉ là một cái tên khiêm tốn trên bản đồ bóng đá châu Á, mới chỉ tham dự giải đấu lục địa lần đầu vào năm 1988. Tuy nhiên, cùng với sự ra đời của bóng đá chuyên nghiệp (J-League), vị thế của "Samurai Xanh" đã thay đổi chóng mặt.

• 1992: Nhật Bản đăng cai Asian Cup (quy mô 8 đội) và giành chức vô địch đầu tiên sau khi đánh bại đương kim vô địch Ả Rập Xê Út 1–0
• 1996: Giải đấu mở rộng lên 12 đội tại UAE. Chủ nhà UAE lọt vào chung kết nhưng thua Ả Rập Xê Út trên chấm phạt đền. Đây là chức vô địch thứ 3 của người Ả Rập Xê Út.
• 2000 & 2004: Nhật Bản khẳng định vị thế số 1 châu lục với hai chức vô địch tiếp theo. Đặc biệt, chiến thắng 3–1 trước chủ nhà Trung Quốc năm 2004 diễn ra trong bối cảnh cực kỳ căng thẳng và thù địch từ các khán đài.

Năm 2004 cũng đánh dấu sự thay đổi về lịch trình. AFC quyết định chuyển giải đấu sang các năm lẻ (bắt đầu từ 2007) để tránh trùng lịch với Thế vận hội Mùa hè và Giải vô địch bóng đá châu Âu (Euro).

Kỳ Asian Cup 2007 đi vào lịch sử với nhiều yếu tố đặc biệt:

1. Lần đầu tiên có 4 nước đồng đăng cai: Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia.
2. Sự gia nhập của Úc (chuyển từ Liên đoàn bóng đá Châu Đại Dương sang AFC năm 2006).
3. Chức vô địch chấn động địa cầu của Iraq. Giữa bối cảnh đất nước bị tàn phá bởi chiến tranh, đội tuyển Iraq đã vượt qua hàng loạt ông lớn như Úc, Hàn Quốc và Ả Rập Xê Út để đăng quang, viết nên câu chuyện cổ tích đẹp nhất lịch sử giải đấu.

Đến năm 2011, Nhật Bản giành chức vô địch lần thứ 4 tại Qatar sau khi hạ Úc, trở thành đội tuyển giàu thành tích nhất lịch sử Asian Cup. Bốn năm sau, Úc tận dụng tốt lợi thế sân nhà tại Asian Cup 2015 để đánh bại Hàn Quốc trong trận chung kết, chính thức có danh hiệu châu Á đầu tiên

4. Kỷ nguyên mở rộng và sự thống trị của Qatar (2019–nay)

Từ năm 2019, AFC quyết định mở rộng quy mô giải đấu từ 16 lên 24 đội, đồng thời áp dụng công nghệ Video hỗ trợ trọng tài (VAR) từ vòng tứ kết (sau này là toàn giải).

• Asian Cup 2019 (UAE): Qatar, trong bối cảnh bị phong tỏa ngoại giao và không có cổ động viên nhà đến sân, đã thi đấu xuất sắc. Họ đánh bại Nhật Bản 3–1 trong trận chung kết để lần đầu tiên lên ngôi vô địch.
• Asian Cup 2023 (Qatar): Với tư cách chủ nhà và đương kim vô địch, Qatar tiếp tục bảo vệ thành công ngôi vương sau chiến thắng trước Jordan. Giải đấu này cũng ghi nhận kỷ lục về lượng khán giả đến sân (vượt mốc 1,06 triệu người) và lần đầu tiên có trọng tài nữ (Yoshimi Yamashita) điều hành trận đấu.

5. Thể thức thi đấu và Chiếc cúp vô địch

Thể thức:

Từ năm 1972, giải đấu chia làm hai giai đoạn: vòng bảng và vòng loại trực tiếp. Với quy mô 24 đội hiện tại (áp dụng từ 2019), các đội được chia làm 6 bảng 4 đội. Hai đội đứng đầu mỗi bảng cùng 4 đội xếp thứ ba có thành tích tốt nhất sẽ tiến vào vòng 16 đội (Knock-out).

Cúp vô địch:

Trong lịch sử giải đấu, có hai phiên bản cúp đã được sử dụng:

1. Cúp cũ (1956–2015): Hình dạng cái bát với đế tròn, cao 42cm, nặng 15kg. Tên các đội vô địch được khắc lên các tấm bảng gắn quanh đế đen.
2. Cúp mới (2019–nay): Được thiết kế bởi Thomas Lyte (London), ra mắt tại lễ bốc thăm năm 2018. Cúp cao 78cm, rộng 42cm, nặng 15kg bạc nguyên chất. Thiết kế lấy cảm hứng từ hoa sen, với 5 cánh hoa tượng trưng cho 5 liên đoàn khu vực của AFC.

6. Những tranh cãi và thách thức

Dù là giải đấu danh giá, Asian Cup không tránh khỏi những vấn đề về chính trị và tổ chức:

• Can thiệp chính trị: Điển hình là việc Israel bị trục xuất năm 1974 do xung đột Ả Rập - Israel. Năm 2016, căng thẳng ngoại giao khiến Ả Rập Xê Út từ chối thi đấu tại Iran. Mâu thuẫn giữa hai miền Triều Tiên cũng từng khiến các trận đấu vòng loại phải dời sang địa điểm trung lập.
• Lượng khán giả: Trước năm 2023, Asian Cup thường gặp khó khăn trong việc thu hút khán giả đến sân (trừ các trận có đội chủ nhà), do chi phí di chuyển đắt đỏ giữa các quốc gia châu Á và sự quan tâm chưa đồng đều. Đỉnh điểm là năm 2011, khi ban tổ chức bị cáo buộc sử dụng quân đội để lấp đầy khán đài.