Hệ thống ba trung vệ nâng bước tham vọng lịch sử của Nhật B…

Dù chịu ảnh hưởng lớn từ các ca chấn thương của những trụ cột, “Samurai Xanh” vẫn đang cho thấy sự tự tin đáng kể. Những số liệu chuyên môn kết hợp với các biến chuyển bên trong đội bóng phần nào lý giải cách HLV Hajime Moriyasu chuẩn bị đưa Nhật Bản tiến gần hơn tới cột mốc lịch sử.

Di sản của Akira Nishino và chương mới mang tên Hajime Moriyasu

Một tương lai tươi sáng từng được cựu thuyền trưởng Akira Nishino dự đoán cho bóng đá Nhật Bản khi ông quyết định rời ghế HLV trưởng sau chiến dịch World Cup 2018. Thời điểm đó, ông đã trao lại quyền lực cho người trợ lý trung thành của mình là Hajime Moriyasu.

Trước khi tiếp quản ĐTQG, Moriyasu đã khẳng định năng lực vững vàng bằng việc giành các chức vô địch J.League cùng câu lạc bộ Sanfrecce Hiroshima, đồng thời nhận được rất nhiều lời khen ngợi nhờ triết lý kiên trì mát tay trong việc nuôi dưỡng, nâng tầm các cầu thủ trẻ. Nishino tin rằng người trợ lý của mình là mảnh ghép hoàn hảo nhất để dẫn dắt "Samurai Blue" bước vào một kỷ nguyên hoàn toàn mới.

Nhìn lại hành trình dài đã qua, Moriyasu đang chuẩn bị dẫn dắt Nhật Bản tham dự kỳ World Cup thứ hai liên tiếp, một thành tựu mà chưa có chiến lược gia nội địa nào trong lịch sử bóng đá nước này làm được. Ông cũng đã trở thành huấn luyện viên đầu tiên chạm cột mốc 100 trận đấu trên cương vị thuyền trưởng của đội tuyển quốc gia.

Dù triều đại của Moriyasu có không ít điểm sáng, người hâm mộ xứ sở mặt trời mọc vẫn cảm thấy đội tuyển cần phải thực hiện một bước đột phá thực sự tại ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh. Đó là điều kiện bắt buộc để chứng minh rằng hành trình xây dựng hệ thống suốt tám năm qua là có ý nghĩa, như thể tất cả những viên gạch nền móng đều được đặt xuống chỉ để chuẩn bị cho giải đấu năm nay.

Suy cho cùng, Nhật Bản đã không thể lên ngôi vô địch tại cả hai kỳ AFC Asian Cup 2019 và 2023, thậm chí họ còn phải dừng bước ngay từ vòng tứ kết ở giải đấu năm 2023. Và dẫu cho hành trình tại World Cup 2022 để lại nhiều kỷ niệm xúc động, đoàn quân của Moriyasu vẫn chưa thể phá vỡ được giới hạn cũ của nền bóng đá.

Ám ảnh vòng 16 đội và bước chuyển dịch trong tư duy của thế hệ mới

Tại Qatar cách đây 4 năm, Nhật Bản bị loại ở vòng 16 đội sau loạt sút luân lưu cân não trước Croatia. Kết quả này mang lại cảm giác tiếc nuối lớn khi nhìn vào việc họ từng đứng đầu bảng E, xếp trên cả Tây Ban Nha lẫn Đức sau hai chiến thắng lội ngược dòng chấn động với cùng tỷ số 2-1.

Việc dừng bước ngay tại vòng loại trực tiếp đầu tiên đã trở thành một kịch bản quá quen thuộc. Đó cũng là giới hạn mà Nhật Bản từng chạm tới vào các năm 2002 (kỳ World Cup đồng chủ nhà), 2010 và 2018. Trên thực tế, họ đang nắm giữ một kỷ lục không mong muốn, đội bóng chơi nhiều trận nhất tại các kỳ World Cup nam mà chưa từng một lần góp mặt ở vòng tứ kết (25 trận).

Tuy nhiên, có một niềm tin rất khác đang hiện hữu rõ rệt xung quanh tập thể Nhật Bản năm 2026. Sự tự tin này được bồi đắp bởi chuỗi kết quả ấn tượng trước các đối thủ lớn, một lối chơi cởi mở giàu tính cống hiến và một thế hệ cầu thủ tài năng đang đồng điệu với sự thay đổi căn bản trong tư duy chơi bóng. Đó không chỉ là sự thay đổi về mặt bản sắc chiến thuật trên sa bàn, mà còn được phản ánh rõ nét qua tâm lý tiếp cận trận đấu của toàn đội.

"Trước đây, mỗi khi đối đầu với một đội bóng từng vô địch World Cup, kỳ vọng chung của mọi người luôn là chúng tôi sẽ thất bại", HLV Hajime Moriyasu chia sẻ với các phóng viên.

 "Lúc đó tồn tại một tư duy mặc định rằng ngay cả khi thua cuộc, chỉ cần toàn đội cố gắng hết sức và thể hiện một tinh thần chiến đấu quả cảm là đã đạt yêu cầu.

Giờ đây, cục diện đã thay đổi, không ai có thể biết trước chúng tôi sẽ thắng hay thua. Nhìn vào thực tế đó, tôi nghĩ việc Nhật Bản đặt ra mục tiêu hướng tới chức vô địch World Cup là hoàn toàn bình thường."

Đối với nhiều người, phát biểu của Moriyasu nghe có vẻ xa rời thực tế. Nhưng nếu lùi lại một bước và nhìn vào chuỗi kết quả gần đây, nhận định đó hoàn toàn có cơ sở. Kể từ tháng 10 năm ngoái, Nhật Bản đã lần lượt đánh bại hàng loạt đối thủ đến từ nhiều châu lục bao gồm Brazil, Ghana, Bolivia, Scotland, Anh và Iceland. Mặc dù tính chất của các trận giao hữu luôn có những giới hạn nhất định về mặt chuyên môn, nhưng đoàn quân của Moriyasu rõ ràng đã làm tốt công việc giải quyết từng đối thủ đứng trước mặt họ.

Chiến thắng trước Brazil đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản đánh bại đội bóng từng 5 lần vô địch thế giới. Trong khi đó, thắng lợi 1-0 ngay tại thánh đường Wembley đã biến họ trở thành đội bóng châu Á đầu tiên hạ gục đội tuyển Anh.

Dù những kết quả này mang lại ít nhiều sự bất ngờ cho giới chuyên môn, cũng cần phải thẳng thắn nhìn nhận rằng Nhật Bản chính là đội bóng đầu tiên giành vé vượt qua vòng loại World Cup 2026, với một chiến dịch vòng loại được thực hiện theo cách vô cùng áp đảo.

Cỗ máy săn bàn thượng hạng và bài học đắt giá từ quá khứ

Với 51 bàn thắng ghi được trong chiến dịch vòng loại (thống kê này đã bao gồm 3 bàn phản lưới nhà của đối phương và loại trừ trận thắng xử thắng 3-0 trước Triều Tiên), Nhật Bản có nhiều hơn 11 pha lập công so với bất kỳ đội bóng nào khác tại khu vực châu Á (AFC). Con số này cao hơn gấp đôi so với một đại diện khác cũng giành vé đi tiếp là Saudi Arabia (22 bàn), dù Nhật Bản thi đấu ít hơn 3 trận (15 trận so với 18 trận của Saudi Arabia).

Các chân sút Nhật Bản đạt hiệu suất hủy diệt trước khung thành khi vượt mức bàn thắng kỳ vọng (Expected Goals - xG) tới 20.9 bàn. Họ chuyển hóa thành công 21.1% tổng số 242 cú sút đã tung ra, tỷ lệ chỉ đứng sau Kyrgyzstan (21.6% trong tổng số 116 cú sút) trong nhóm các đội bóng thi đấu ít nhất 15 trận.

Là một trong những thế lực hàng đầu châu lục, việc Nhật Bản chơi nhỉnh hơn phần lớn các đối thủ tại AFC là điều dễ hiểu, nhưng hiệu suất ghi bàn vượt trội kể trên vẫn là một hiện tượng đặc biệt. Nó phản ánh một quyết định chuyển dịch có tính toán của ban huấn luyện để biến đội bóng thành một tập thể chơi cởi mở và áp đặt hơn.

Sự thay đổi này là cực kỳ đáng chú ý bởi nếu nhìn lại, những chiến thắng vang dội của Nhật Bản tại World Cup 2022 dù mang lại nhiều cảm xúc nhưng chưa thực sự thuyết phục về mặt thế trận kiểm soát. Những trận thắng đó bị kẹp giữa bởi thất bại bất ngờ 1-0 trước Costa Rica, đội bóng trước đó vừa bị Tây Ban Nha nghiền nát với tỷ số 7-0.

Thời điểm ấy, Moriyasu đã phải hứng chịu rất nhiều lời chỉ trích từ dư luận. Dù là đội chủ động kiểm soát nhịp độ trên sân, Nhật Bản lại tạo ra rất ít áp lực nguy hiểm cho đến tận những phút cuối cùng của trận thua Costa Rica. Phần lớn các cá nhân từng góp công lớn đảo ngược thế trận trước đội tuyển Đức ở lượt trận mở màn vẫn không được điền tên vào đội hình xuất phát, khiến lối chơi chung của toàn đội trở nên chậm chạp và thiếu ý tưởng.

Costa Rica ghi bàn ngay trong cú sút trúng đích duy nhất của họ, Nhật Bản có 3 lần đưa bóng đi trúng mục tiêu nhưng chỉ tạo ra vỏn vẹn 0.88 xG. Dù vậy, Moriyasu vẫn thẳng thắn tuyên bố ông "không có gì phải hối tiếc" và khẳng định kết quả đó "không đồng nghĩa với việc những gì chúng tôi đã chuẩn bị là sai lầm".

Ngay sau đó, khi trở lại với vị thế của một đội cửa dưới ở lượt trận cuối, họ lập tức đánh bại Tây Ban Nha để chiếm ngôi nhất bảng. Thất bại trước Croatia diễn ra sau đó, và dù có thể đổ lỗi cho sự kém may mắn trên chấm luân lưu, đó vẫn là một trận đấu có chất lượng chuyên môn trung bình mà Nhật Bản đã chưa làm đủ tốt để giải quyết đối thủ trong thời gian thi đấu chính thức.

Tuy nhiên, những trải nghiệm tại Qatar không hề bị lãng quên. Đội trưởng Wataru Endo chia sẻ với FIFA vào tháng trước:

"Sau giải đấu tại Qatar, rất nhiều cầu thủ trong đội bắt đầu suy nghĩ rằng chúng tôi muốn chơi một thứ bóng đá chủ động hơn, tự mình giành quyền kiểm soát cục diện trên sân đấu. Trong mỗi trận đấu sau đó, chúng tôi luôn trăn trở về việc làm thế nào để có thể giành chiến thắng trước những đội bóng mạnh nhất thế giới."

Hệ thống ba trung vệ và thứ vũ khí không chiến từ giải Hà Lan

Để hiện thực hóa tư duy chủ động đó, Moriyasu đã tiến hành một cuộc cải tổ lớn về mặt sơ đồ chiến thuật. Dù cấu trúc nhân sự trên sân luôn có sự linh hoạt tùy thuộc vào từng diễn biến cụ thể, Nhật Bản nhìn chung đã vận hành với sơ đồ hàng thủ 4 hậu vệ trong phần lớn các trận vòng loại World Cup 2022 cũng như tại vòng chung kết ở Qatar.

Bước sang chiến dịch vòng loại World Cup 2026, chiến lược gia này đã chuyển sang áp dụng gần như duy nhất hệ thống sơ đồ với 3 trung vệ. Sự thay đổi này được giới chuyên môn đánh giá là nguyên nhân cốt lõi giúp tối ưu hóa hiệu suất tấn công, nhờ hai hậu vệ biên được đẩy lên rất cao cùng hai hộ công số 10 chơi ngay phía sau trung phong cắm.

Trong nhiều thời điểm của trận đấu, cấu trúc hình khối của Nhật Bản trông giống như một hàng công gồm 5 tiền đạo, tạo ra một áp lực di chuyển vô cùng năng động và dễ dàng tràn qua hệ thống phòng ngự của đối phương.

Hệ thống 3 trung vệ này thường được bảo vệ bởi cặp tiền vệ đánh chặn lùi sâu, dù trong những trận đấu mà Nhật Bản áp đảo hoàn toàn, khoảng cách giữa các tuyến phòng ngự và hàng công được thu hẹp lại đáng kể. Việc duy trì thường trực một hàng công 5 người cho thấy rõ ý đồ của Nhật Bản trong việc dồn quân số vào vòng cấm đối phương, điều này cũng giải thích lý do vì sao họ rất thích triển khai các bài đánh chồng biên ở hai hành lang cánh.

Tại vòng loại, cách vận hành này dẫn đến việc Nhật Bản thường xuyên thực hiện các quả tạt vào khu vực cấm địa. Thống kê chỉ ra họ có 225 quả tạt từ các tình huống bóng sống, thông số chỉ xếp sau Qatar (265 quả), nhưng Nhật Bản lại là đội sở hữu tỷ lệ tạt bóng chính xác cao nhất khu vực (áp dụng cho các đội đá từ 15 trận trở lên) với con số 25.3%.

Hệ quả trực tiếp từ lối chơi này là việc Nhật Bản ghi được tới 12 bàn thắng từ các tình huống đánh đầu, bỏ xa đội xếp thứ hai là Australia (8 bàn). Họ đạt tỷ lệ trung bình 0.8 bàn thắng bằng đầu mỗi trận, trong khi không có bất kỳ đội bóng nào khác tại châu Á đạt hiệu suất quá 1 bàn sau mỗi 2 trận.

Gần một nửa số bàn thắng bằng đầu của Nhật Bản được ghi bởi Koki Ogawa (5 bàn), trung phong thuộc biên chế câu lạc bộ NEC Nijmegen tại giải VĐQG Hà Lan (Eredivisie), người đang chứng minh được giá trị rõ rệt ở cấp độ đội tuyển. Dù chỉ thi đấu vỏn vẹn 314 phút trong suốt chiến dịch vòng loại, các tố chất thể hình của Ogawa biến anh trở thành một phương án giải quyết bế tắc cực kỳ hữu hiệu khi Nhật Bản cần tìm kiếm bàn thắng ở giai đoạn cuối trận trước những khối phòng ngự lùi sâu.

Ví dụ điển hình nhất chính là trận giao hữu thắng 1-0 trước Iceland gần đây, nơi Ogawa vào sân từ băng ghế dự bị và ghi bàn thắng duy nhất bằng một cú đánh đầu cận thành. Chân sút này cũng đã có 4 pha lập công bằng đầu tại giải VĐQG Hà Lan mùa này, thông số mà chỉ có hai cầu thủ tại giải đấu có thể vượt qua. Điều thú vị là một trong hai người sở hữu thành tích tốt hơn anh lại chính là người đồng đội ở tuyển quốc gia, Ayase Ueda (9 bàn).

Ueda có thể xem là một mẫu tiền đạo toàn diện và nhạy bén hơn trong vòng cấm so với Ogawa. Ngôi sao này đã ghi tới 25 bàn thắng cho Feyenoord tại giải VĐQG Hà Lan mùa này, trong đó chỉ có duy nhất một pha lập công đến từ chấm phạt đền. Anh đạt hiệu suất săn bàn đáng nể với trung bình 1 bàn sau mỗi 101 phút thi đấu. Nếu tính trong nhóm các cầu thủ đang chơi bóng tại 10 giải VĐQG hàng đầu châu Âu, thành tích làm bàn của Ueda chỉ chịu đứng sau ba cái tên lừng lẫy, Harry Kane (36 bàn), Luis Suarez (28 bàn) và Erling Haaland (27 bàn).

Trong số các bàn thắng của Ueda, người ta có thể tìm thấy đủ mọi phong cách, từ những tình huống chớp thời cơ một chạm, những pha bứt tốc phá bẫy việt vị, cho đến các cú dứt điểm uy lực từ ngoài vòng cấm, bao gồm pha xoay người dứt điểm đẳng cấp đưa bóng vào góc dưới khung thành trong trận đấu với Groningen.

Bên cạnh đó, khả năng không chiến của tiền đạo này là một thông số không thể bỏ qua. Không có bất kỳ cầu thủ nào đang thi đấu tại 10 giải VĐQG hàng đầu châu Âu sở hữu nhiều bàn thắng bằng đầu hơn Ueda trong mùa giải 2025-26 với 9 lần lập công.

Rõ ràng, sự hiện diện của Ueda và Ogawa giúp Nhật Bản sở hữu những phương án dàn xếp cố định vô cùng đáng sợ. Họ có 7 bàn thắng từ các tình huống bóng chết ở vòng loại, chỉ chịu xếp sau Qatar (11 bàn) và Australia (8 bàn). Tuy nhiên, những thông số này không đồng nghĩa với việc Nhật Bản là một đội bóng chơi đơn điệu hay tẻ nhạt; ngược lại, họ là một tập thể chơi tốc độ, biến hóa và sở hữu nhiều phương án tiếp cận khung thành đa dạng.

Khó khăn lực lượng và bài toán bản lĩnh trước ngưỡng cửa lịch sử

Nằm ở bảng F tại vòng chung kết World Cup 2026, Nhật Bản không có lý do gì phải e ngại các đối thủ cùng bảng. Họ hoàn toàn có quyền tự tin vào khả năng giành điểm trước cả ba đại diện Hà Lan, Thụy Điển và Tunisia.

Theo dự đoán từ siêu máy tính của Opta, tỷ lệ vượt qua vòng bảng để lọt vào vòng 32 đội của Nhật Bản lên tới 76.2% (chỉ đứng sau Hà Lan với 88.2%). Đây được đánh giá là một trong những bảng đấu cân bằng và khó đoán định nhất giải, điều này có thể sẽ mang lại lợi thế cho Nhật Bản khi các đối thủ trực tiếp có xu hướng cầm chân nhau và chia điểm.

Tuy nhiên, một thực tế không thể ngó lơ là quá trình chuẩn bị của Samurai Xanh đang gặp thử thách lớn do các vấn đề chấn thương của những ngôi sao chủ chốt:

Kaoru Mitoma, ngôi sao chạy cánh thuộc biên chế Brighton, cầu thủ có sức hút truyền thông lớn nhất của bóng đá Nhật Bản, đã buộc phải vắng mặt trong danh sách tham dự giải đấu do chấn thương gân kheo gặp phải ở giai đoạn cuối mùa giải Ngoại hạng Anh.

Takumi Minamino, tiền đạo thuộc biên chế Monaco cũng không thể góp mặt do dính chấn thương dây chằng chéo trước (ACL) nghiêm trọng và cần thời gian dài để hồi phục.

Wataru Endo, dù vẫn có tên trong danh sách bay sang Mỹ, tiền vệ thủ quân này đã không thi đấu bất kỳ trận đấu chính thức nào kể từ tháng Hai sau khi gặp phải chấn thương cổ chân trong chiến thắng của Liverpool trước Sunderland.

Takehiro Tomiyasu, hậu vệ đa năng của Arsenal cũng mới chỉ tích lũy được vỏn vẹn 44 phút thi đấu thực tế trên sân kể từ ngày 22 tháng Ba do những vấn đề thể lực liên miên.

Việc thiếu vắng Minamino và Mitoma chắc chắn là tổn thất lớn đối với chiều sâu đội hình của Nhật Bản. Dù vậy, HLV Moriyasu vẫn có lý do để tự tin khi nhìn vào cách các học trò của ông chia sẻ trách nhiệm ghi bàn và kiến tạo trong suốt chiến dịch vòng loại đã qua.

Nhật Bản là đội bóng sở hữu nhiều cầu thủ in dấu giày vào từ 10 bàn thắng trở lên nhất tại vòng loại khu vực châu Á, và cả ba nhân tố này đều đang sung sức trong đội hình: Takefusa Kubo (góp công vào 12 bàn, với 4 bàn thắng, 8 kiến tạo), Junya Ito (11 bàn, với 1 bàn thắng, 10 kiến tạo) và Ayase Ueda (10 bàn, với 8 bàn thắng, 2 kiến tạo).

Sự thiếu vắng của các ngôi sao hàng đầu có thể làm giảm bớt sức mạnh chiều sâu của băng ghế dự bị, nhưng có rất nhiều dấu hiệu cho thấy Nhật Bản ở giải đấu lần này đã mang một tầm vóc rất khác.

Họ đã tích lũy được những chiến thắng thuyết phục trước các đối thủ lớn, các thành viên của đội bóng đều thể hiện rõ quyết tâm chơi một thứ bóng đá chủ động, kiểm soát và tư duy chiến thuật của huấn luyện viên trưởng đã phản ánh chính xác tinh thần đó.

Tuy nhiên, sân chơi World Cup, ngay cả khi đã được mở rộng quy mô, luôn là nơi phơi bày những lỗ hổng nhỏ nhất của các đội bóng, và ranh giới giữa thành công với thất bại tại đây luôn khắc nghiệt hơn rất nhiều so với giai đoạn vòng loại châu lục.

Bóng đá Nhật Bản giờ đây không còn hài lòng với tư cách của một đội bóng đến giải chỉ để đủ quân số hoặc chờ đợi những bất ngờ đơn lẻ. Họ kỳ vọng đứng vững trước áp lực của các đối thủ mạnh rồi khai thác khoảng trống bằng những đợt phản công tốc độ.

Khi những hy vọng tạo bất ngờ được thay thế bằng áp lực từ sự kỳ vọng thực tế của người hâm mộ, hãy cùng chờ xem bản lĩnh của các chiến binh Samurai Xanh sẽ trả lời ra sao trước ngưỡng cửa lịch sử.