Lịch sử Vòng loại World Cup khu vực châu Á: Hành trình thoá…

Vòng loại World Cup khu vực châu Á (AFC World Cup Qualifiers) là một trong những chiến dịch dài hơi và khắc nghiệt nhất trong hệ thống thi đấu của FIFA.

Từ chỗ chỉ là những đại diện hiếm hoi tham dự giải đấu vào đầu thế kỷ 20, bóng đá châu Á đã trải qua một hành trình lịch sử đầy biến động để giành lấy sự công nhận và gia tăng số lượng suất tham dự tại ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh.

1 - Giai đoạn sơ khai và những đại diện đầu tiên (1930 – 1954)

Trong những kỳ World Cup đầu tiên (1930, 1934), khái niệm về một vòng loại khu vực châu Á riêng biệt chưa hình thành. Các đội bóng tại châu lục này thường phải thi đấu ghép với các đội tuyển từ châu Phi hoặc châu Âu, hoặc được mời tham dự trực tiếp do số lượng đội đăng ký quá ít.

World Cup 1934 (Ý)

Đây là lần đầu tiên các đội bóng từ châu Á và châu Phi tham gia vòng loại. Tại bảng 12, đội tuyển Palestine đã thi đấu với Ai Cập. Ai Cập thắng cả hai lượt trận (7-1 tại Cairo và 4-1 tại Jerusalem), qua đó giành vé đi tiếp.

Mặc dù Palestine thuộc địa lý châu Á, nhưng đại diện này chưa phản ánh đúng thực lực của bóng đá bản địa khu vực.

World Cup 1938 (Pháp)

Châu Á chính thức có đại diện đầu tiên tại một vòng chung kết World Cup, đó là Đông Ấn Hà Lan (nay là Indonesia). Tuy nhiên, cách họ đến Pháp không thông qua thi đấu. Tại vòng loại, Nhật Bản rút lui, để lại Đông Ấn Hà Lan là đại diện duy nhất.

FIFA định tổ chức trận play-off giữa đội này và Hoa Kỳ, nhưng Hoa Kỳ cũng rút lui. Do đó, Đông Ấn Hà Lan giành vé trực tiếp. Tại VCK, họ thua Hungary 0-6 ngay trận đầu tiên và ra về, nhưng lịch sử đã ghi nhận họ là đội bóng châu Á đầu tiên xuất hiện tại World Cup.

World Cup 1950

Vòng loại khu vực châu Á tiếp tục chứng kiến sự hỗn loạn do vấn đề chi phí di chuyển và tình hình chính trị sau Thế chiến II. Bốn đội gồm Miến Điện (Myanmar), Ấn Độ, Philippines và Indonesia được xếp vào một bảng.

Tuy nhiên, ba đội rút lui, chỉ còn lại Ấn Độ. Mặc dù giành vé, Ấn Độ sau đó cũng từ chối đến Brazil. Nhiều giai thoại cho rằng Ấn Độ rút lui vì FIFA cấm đá chân trần, nhưng thực tế nguyên nhân chính là vấn đề tài chính và việc Liên đoàn bóng đá Ấn Độ coi trọng Thế vận hội (Olympics) hơn World Cup vào thời điểm đó.

World Cup 1954

Đây là lần đầu tiên vòng loại được tổ chức thực sự giữa các đội châu Á. Hàn Quốc và Nhật Bản là hai đội duy nhất tham dự vòng loại khu vực châu Á. Do vấn đề chính trị, cả hai lượt trận đều diễn ra tại Tokyo.

Hàn Quốc thắng chung cuộc 7-3 (5-1 và 2-2), trở thành quốc gia độc lập đầu tiên của châu Á tham dự World Cup. Tại Thụy Sĩ, họ thua đậm Hungary (0-9) và Thổ Nhĩ Kỳ (0-7).

2 - Sự thành lập AFC và giai đoạn khẳng định vị thế

Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC) được thành lập năm 1954, mang lại cấu trúc tổ chức khoa học hơn. Tuy nhiên, trong giai đoạn này, châu Á và châu Đại Dương thường phải tranh chấp chung 1 suất hoặc thậm chí phải đá play-off với châu Âu/châu Phi để giành vé.

World Cup 1966

Vòng loại năm 1966 chứng kiến sự tẩy chay của các quốc gia châu Phi và nhiều nước châu Á, yêu cầu FIFA tăng số suất. Cuối cùng, chỉ có Triều Tiên và Úc tranh tài tại Phnom Penh (Campuchia) để giành chiếc vé duy nhất của khu vực Á-Phi-Đại Dương. CHDCND Triều Tiên thắng thuyết phục Úc.

Tại VCK World Cup 1966, Triều Tiên tạo nên cú sốc lớn nhất lịch sử bóng đá thế giới thời bấy giờ khi đánh bại Ý 1-0 để lọt vào tứ kết. Thành tích này là minh chứng đầu tiên cho thấy bóng đá châu Á có tiềm năng cạnh tranh với các cường quốc.

Vấn đề Israel (1958 – 1970)

Trong thập niên 60 và 70, Israel là một thế lực của bóng đá châu Á (vô địch Asian Cup 1964). Họ giành vé dự World Cup 1970 tại Mexico và thi đấu khá tốt.

Tuy nhiên, do các cuộc xung đột chính trị tại Trung Đông, nhiều quốc gia Ả Rập và Hồi giáo từ chối thi đấu với Israel. Điều này dẫn đến việc Israel bị trục xuất khỏi AFC vào năm 1974 và sau đó gia nhập UEFA.

World Cup 1978

Đây là kỳ World Cup cuối cùng mà châu Á và châu Đại Dương chia sẻ chung 1 suất thông qua một vòng loại chung. Iran dưới thời hoàng kim đã vượt qua Hàn Quốc, Kuwait, Úc và Hong Kong ở vòng đấu cuối cùng để lần đầu tiên góp mặt tại ngày hội lớn nhất hành tinh.

3 - Sự trỗi dậy của Tây Á (1982 – 1994)

Từ World Cup 1982, số đội dự VCK tăng lên 24, giúp châu Á và châu Đại Dương có 2 suất chính thức. Đây là giai đoạn chứng kiến sự cạnh tranh gay gắt giữa khu vực Đông Á và Tây Á.

World Cup 1982

Vòng loại cuối cùng gồm 4 đội là Kuwait, New Zealand, Trung Quốc và Ả Rập Xê Út. Kuwait xuất sắc đứng đầu bảng, trở thành đại diện Ả Rập đầu tiên của châu Á dự World Cup. Trung Quốc và New Zealand bằng điểm nhau và phải đá trận play-off, kết quả New Zealand thắng 2-1, lấy suất còn lại.

World Cup 1986

AFC áp dụng thể thức phân chia khu vực Đông - Tây rõ rệt để giảm thiểu chi phí di chuyển. Hàn Quốc và Iraq là hai đội chiến thắng ở các trận chung kết khu vực để giành vé đến Mexico. Đây là cột mốc đánh dấu sự trở lại của Hàn Quốc, mở đầu cho kỷ lục tham dự World Cup liên tiếp dài nhất châu Á.

World Cup 1994 (Mỹ) 

Vòng loại World Cup 1994 là một trong những sự kiện kịch tính nhất lịch sử. Vòng chung kết của vòng loại khu vực châu Á được tổ chức tập trung tại Doha, Qatar với 6 đội là Ả Rập Xê Út, Hàn Quốc, Nhật Bản, Iraq, Iran và Triều Tiên.

Trước lượt đấu cuối, Nhật Bản dẫn đầu bảng và chỉ cần thắng Iraq là lần đầu tiên dự World Cup. Tuy nhiên, bàn gỡ hòa của Iraq ở phút bù giờ (trận hòa 2-2) đã khiến Nhật Bản rơi xuống vị trí thứ 3. Sự kiện này được người Nhật gọi là "Bi kịch Doha". Kết quả, Ả Rập Xê Út (lần đầu tham dự) và Hàn Quốc giành vé đi tiếp.

4 - Kỷ nguyên 32 đội và World Cup đầu tiên tại châu Á (1998 – 2002)

World Cup 1998 (Pháp)

FIFA mở rộng giải đấu lên 32 đội, châu Á được phân bổ 3,5 suất. Vòng loại chứng kiến trận play-off lịch sử tại Johor Bahru (Malaysia) giữa Iran và Nhật Bản. Nhật Bản thắng 3-2 nhờ bàn thắng vàng, lần đầu tiên dự World Cup. 

Iran sau đó cũng giành vé sau khi vượt qua Úc ở trận play-off liên lục địa nhờ luật bàn thắng sân khách. Bốn đại diện châu Á năm đó là: Hàn Quốc, Ả Rập Xê Út, Nhật Bản và Iran.

World Cup 2002 (Nhật Bản / Hàn Quốc)

Lần đầu tiên World Cup được tổ chức tại châu Á. Với tư cách chủ nhà, Nhật Bản và Hàn Quốc không phải đá vòng loại. Châu Á có thêm 2,5 suất cho các đội còn lại.

Trung Quốc tận dụng việc các ông lớn vắng mặt (do là chủ nhà) để lần đầu tiên và duy nhất (tính đến nay) giành vé dự World Cup. Trong khi đó, Ả Rập Xê Út tiếp tục khẳng định vị thế ông lớn khi giành vé trực tiếp.

Về phía Iran, họ thất bại trước Ireland ở trận play-off liên lục địa. Tại giải đấu này, Hàn Quốc đã làm chấn động thế giới khi vào đến Bán kết, thành tích tốt nhất lịch sử của một đội tuyển thuộc AFC.

5. Sự gia nhập của Úc và sự ổn định của nhóm "Big 5" (2006 – 2018)

Năm 2006, Liên đoàn bóng đá Úc (Australia) chính thức rời Liên đoàn bóng đá châu Đại Dương (OFC) để gia nhập AFC. Sự kiện này làm thay đổi cục diện vòng loại, gia tăng tính cạnh tranh nhưng cũng hình thành nên nhóm "Big 5" thống trị các suất dự World Cup bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Iran và Ả Rập Xê Út.

World Cup 2006

Úc vẫn thi đấu vòng loại khu vực châu Đại Dương và giành vé sau khi thắng Uruguay. Các đại diện châu Á gồm Nhật Bản, Iran, Hàn Quốc, Ả Rập Xê Út. Bahrain thua Trinidad & Tobago ở play-off.

World Cup 2010 (Nam Phi) & 2014 (Brazil)

Thể thức thi đấu ổn định với các vòng sơ loại và vòng bảng cuối cùng (2 bảng, mỗi bảng 5 đội). Hai đội đứng đầu mỗi bảng giành vé trực tiếp, hai đội đứng thứ 3 đá play-off.

Năm 2010: Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Triều Tiên giành vé. Bahrain một lần nữa thất bại ở play-off liên lục địa (thua New Zealand).

Năm 2014: Úc, Nhật Bản, Iran, Hàn Quốc giành vé. Jordan thua Uruguay ở play-off.

World Cup 2018

Đây là kỳ vòng loại mà khoảng cách giữa nhóm dẫn đầu và các đội còn lại được thể hiện rõ. Iran là đội đầu tiên giành vé. Nhật Bản, Hàn Quốc, Ả Rập Xê Út cũng đi tiếp.

Úc phải trải qua hành trình gian nan khi thắng Syria ở play-off khu vực và thắng Honduras ở play-off liên lục địa để trở thành đại diện thứ 5 của châu Á. Đây là lần đầu tiên AFC có 5 đội tuyển tranh tài tại VCK World Cup.

6 - World Cup 2022 và những cột mốc mới

Vòng loại World Cup 2022 mang ý nghĩa đặc biệt khi VCK được tổ chức tại Qatar. Vòng loại thứ 2 World Cup cũng đồng thời là Vòng loại Asian Cup, tạo động lực lớn cho các đội tuyển tầm trung.

Đội tuyển Việt Nam dưới sự dẫn dắt của HLV Park Hang-seo đã làm nên lịch sử khi lần đầu tiên lọt vào Vòng loại thứ 3 khu vực châu Á. Dù xếp cuối bảng B, nhưng chiến thắng 3-1 trước Trung Quốc vào ngày Mùng 1 Tết là những dấu son không thể quên của bóng đá Đông Nam Á.

Ngoài chủ nhà Qatar, châu Á có thêm 5 đại diện vượt qua vòng loại bao gồm Iran, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ả Rập Xê Út và Úc (thắng Peru ở play-off). Tổng cộng 6 đội.

Tại VCK 2022, châu Á để lại ấn tượng mạnh mẽ với các chiến thắng chấn động khi Ả Rập Xê Út thắng Argentina, Nhật Bản thắng cả Đức và Tây Ban Nha. Ba đội châu Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc) lọt vào vòng 16 đội.

7 - Tương lai: World Cup 2026 và kỷ nguyên 48 đội

Từ World Cup 2026 (tổ chức tại Mỹ, Mexico, Canada), FIFA tăng số đội tham dự lên 48. Châu Á được hưởng lợi lớn với 8,5 suất (8 suất trực tiếp và 1 suất play-off liên lục địa).

Cơ hội mở ra cho các nền bóng đá đang phát triển như Uzbekistan, Iraq, UAE, Việt Nam, Thái Lan hay Indonesia. Cuộc đua không còn chỉ là câu chuyện riêng của "Big 5" mà sẽ trở thành cuộc chiến khốc liệt của nhóm hạng hai để hiện thực hóa giấc mơ World Cup.

Lịch sử Vòng loại World Cup khu vực châu Á phản ánh chính sự phát triển của bóng đá lục địa đông dân nhất thế giới. Từ chỗ bị xem nhẹ, phải thi đấu ghép với các châu lục khác, AFC đã đấu tranh không ngừng nghỉ để có được vị thế như ngày nay.

Những cột mốc như cú sốc của Triều Tiên năm 1966, kỳ tích Hàn Quốc 2002 hay những chiến thắng vang dội của Nhật Bản, Ả Rập Xê Út năm 2022 đã chứng minh trình độ bóng đá châu Á đang tiệm cận với thế giới.

Vòng loại World Cup khu vực châu Á là nơi chọn ra những đội bóng xuất sắc nhất, mà còn là sân khấu phản chiếu khát vọng vươn lên của các quốc gia, nơi những giấc mơ được dệt nên và lịch sử liên tục được viết lại.

Nếu độc giả quan tâm lịch sử World Cup, có thể tham khảo bài viết Lịch sử World Cup: Hơn 90 năm phát triển; Từ Rimet đến Messi.