Lịch sử World Cup 1970: Bệ phóng của bóng đá hiện đại

1. Quá trình giành quyền đăng cai và bối cảnh lịch sử

Quyết định lựa chọn quốc gia đăng cai kỳ World Cup thứ 9 được đưa ra tại cuộc bỏ phiếu ở Đại hội FIFA diễn ra tại Tokyo, Nhật Bản vào ngày 8 tháng 10 năm 1964. Mexico đã vượt qua Argentina – quốc gia sau này trở thành chủ nhà của kỳ World Cup 1978 – để giành quyền tổ chức giải đấu.

Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên một vòng chung kết World Cup được tổ chức ngoài hai khu vực truyền thống là châu Âu và Nam Mỹ. Với việc tổ chức thành công kỳ Đại hội Thể thao Olympic Mùa hè năm 1968, Mexico tiếp tục khẳng định năng lực cơ sở hạ tầng khi bước vào quá trình chuẩn bị cho World Cup 1970. Đây cũng là quốc gia đầu tiên trong lịch sử bóng đá thế giới có vinh dự đăng cai cả hai sự kiện thể thao lớn nhất hành tinh này trong vòng hai năm liên tiếp.

2. Vòng loại kịch tính và các quốc gia tham dự

Có tổng cộng 75 quốc gia đăng ký tham gia chiến dịch vòng loại World Cup 1970, và sau các trận đấu sàng lọc kết hợp với những trường hợp rút lui, 68 đội tuyển đã thực sự thi đấu để cạnh tranh 14 tấm vé đến Mexico. Đội chủ nhà Mexico và đương kim vô địch thế giới Anh được đặc cách vào thẳng vòng chung kết.

Một số điểm nhấn quan trọng trong quá trình vòng loại bao gồm:

Sự hiện diện chính thức của châu Phi: Sau khi 15 quốc gia châu Phi đồng loạt tẩy chay vòng loại World Cup 1966 để phản đối việc FIFA gộp chung suất của châu Phi, châu Á và châu Đại Dương, FIFA đã quyết định trao một suất vào thẳng vòng chung kết cho đại diện xuất sắc nhất của Liên đoàn Bóng đá Châu Phi (CAF). Morocco đã xuất sắc giành tấm vé lịch sử này, trở thành đội tuyển châu Phi đầu tiên vượt qua vòng loại kể từ sau Ai Cập năm 1934.

Football War: Căng thẳng địa chính trị giữa El Salvador và Honduras đã leo thang cực độ sau loạt trận play-off căng thẳng vào tháng 7 năm 1969. Kết quả là một cuộc xung đột quân sự kéo dài 4 ngày đã nổ ra giữa hai quốc gia ngay sau khi El Salvador giành chiến thắng để đoạt vé đến Mexico.

Sự vắng mặt đáng tiếc và những tân binh: Đội tuyển Triều Tiên – đội bóng từng lọt vào tứ kết năm 1966 – đã bị loại sau khi từ chối thi đấu với Israel tại vòng loại vì lý do chính trị. Đây cũng là kỳ World Cup duy nhất cho đến nay đội tuyển Israel giành quyền tham dự vòng chung kết, đồng thời là giải đấu duy nhất mà Argentina không thể vượt qua vòng loại (không tính các kỳ họ từ chối tham gia). Vòng chung kết năm 1970 cũng chào đón 3 tân binh: El Salvador, Israel và Morocco.

3. Các địa điểm thi đấu và thách thức từ độ cao địa hình

Năm sân vận động thuộc năm thành phố khác nhau của Mexico đã được lựa chọn để tổ chức 32 trận đấu của giải. Ngoại trừ sân Luis Dosal tại Toluca được xây dựng từ trước, cả bốn sân vận động còn lại đều được xây mới hoặc nâng cấp quy mô lớn trong thập niên 1960.

Estadio Azteca (Mexico City): Sức chứa 107.247 chỗ ngồi. Đây là sân vận động lớn nhất giải đấu, nơi diễn ra trận khai mạc, trận chung kết và phần lớn các trận đấu của Bảng 1.

Estadio Jalisco (Guadalajara): Sức chứa 71.100 chỗ ngồi. Nơi diễn ra các trận đấu của Bảng 3 và một trận bán kết.

Estadio Cuauhtémoc (Puebla): Sức chứa 35.563 chỗ ngồi.

Estadio Luis Dosal (Toluca): Sức chứa 26.900 chỗ ngồi.

Estadio Nou Camp (León): Sức chứa 23.609 chỗ ngồi.

Độ cao so với mực nước biển cùng khí hậu nắng nóng khắc nghiệt của quốc gia Trung Mỹ đã trở thành bài toán nan giải cho tất cả các đội bóng. Ở độ cao trên 2.660 mét tại Toluca và hơn 2.200 mét tại Mexico City, không khí loãng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thể lực của các cầu thủ. Do đó, hầu hết các đội tuyển châu Âu đã phải đến Mexico từ rất sớm để tiến hành quá trình thích nghi sinh học với điều kiện khí hậu và áp suất tại đây.

4. Thể thức thi đấu và quy trình bốc thăm chia bảng

Mười sáu đội tham dự được chia đều vào bốn bảng đấu, mỗi bảng gồm bốn đội. Các đội thi đấu theo thể thức vòng tròn một lượt tính điểm (2 điểm cho một trận thắng, 1 điểm cho một trận hòa). Hai đội đứng đầu mỗi bảng giành quyền vào chơi vòng tứ kết.

Điểm mới trong thể thức năm nay là việc áp dụng hiệu số bàn thắng bại (Goal Difference) làm tiêu chí phụ đầu tiên để xếp hạng các đội bằng điểm, thay thế cho tỉ số bàn thắng trung bình (Goal Average) ở các giải đấu trước. Nếu hai đội xếp đầu bảng bằng nhau cả về điểm số lẫn hiệu số bàn thắng bại, ban tổ chức sẽ tiến hành bốc thăm để phân định ngôi thứ.

Vào ngày bốc thăm chia bảng (10 tháng 1 năm 1970) tại khách sạn Maria Isabel ở Mexico City, FIFA quyết định không xếp hạt giống dựa trên thực lực mà chia các đội vào bốn nhóm địa lý khác nhau. Cách phân chia này cũng mang tính chất chính trị khi đảm bảo rằng hai đội tuyển Israel và Morocco sẽ không nằm chung bảng đấu, tránh nguy cơ Morocco bỏ giải như họ từng làm tại kỳ Olympic 1968.

5. Diễn biến giải đấu qua từng giai đoạn

Vòng bảng: Những cuộc đối đầu nảy lửa

Bảng 1 (Mexico City)

Trận khai mạc giữa chủ nhà Mexico và Liên Xô diễn ra dưới cái nắng gay gắt lúc giữa trưa để phục vụ giờ phát sóng truyền hình tại châu Âu. Trận đấu kết thúc với kết quả hòa 0-0 tẻ nhạt.

Tại bảng đấu này, cả hai đội tuyển Liên Xô và Mexico đều giành chiến thắng dễ dàng trước Bỉ và El Salvador ở các lượt trận tiếp theo. Do bằng nhau về cả điểm số (5 điểm) lẫn hiệu số bàn thắng bại (+5), ban tổ chức đã phải tiến hành bốc thăm để xác định ngôi đầu bảng thuộc về Liên Xô.

Bảng 2 (Puebla & Toluca)

Đây là bảng đấu có tỷ lệ ghi bàn thấp nhất giải đấu khi chỉ có 6 bàn thắng được ghi sau 6 trận đấu. Đương kim vô địch châu Âu khi đó là Ý đã lọt vào vòng knockout chỉ với vỏn vẹn 1 bàn thắng ghi được (thắng Thụy Điển 1-0 và hòa hai trận không bàn thắng trước Uruguay và Israel). Uruguay đi tiếp với vị trí nhì bảng nhờ nhỉnh hơn Thụy Điển về hiệu số bàn thắng bại.

Bảng 3 (Guadalajara)

Bảng đấu này được xem là tâm điểm của sự chú ý khi chứng kiến cuộc đối đầu kinh điển giữa đương kim vô địch Anh và ứng cử viên vô địch Brazil. Trước thềm giải đấu, đội tuyển Anh gặp tổn thất tâm lý khi đội trưởng Bobby Moore bị bắt giữ tại Colombia vì cáo buộc trộm vòng trang sức (sau đó được tuyên bố vô tội).

Trận đấu giữa Brazil và Anh tại Jalisco đã đi vào lịch sử bóng đá thế giới với pha cứu thua không tưởng của thủ môn Gordon Banks trước cú đánh đầu cận thành của Pele. Bàn thắng duy nhất của Jairzinho ở hiệp hai đã mang về chiến thắng 1-0 cho Brazil. Cả hai đội sau đó đều giành vé đi tiếp khi lần lượt đánh bại Romania và Tiệp Khắc.

Bảng 4 (Leon)

Tây Đức tỏ ra quá mạnh ở bảng đấu này với sự bùng nổ của tiền đạo Gerd Muller. Chân sút huyền thoại này đã lập hai cú hat-trick liên tiếp trong trận thắng 5-2 trước Bulgaria và 3-1 trước Peru. Tây Đức tiến vào tứ kết với ngôi đầu bảng, trong khi Peru xếp thứ hai nhờ lối chơi tấn công phóng khoáng dưới sự dẫn dắt của ngôi sao trẻ Teófilo Cubillas.

Vòng knockout: Những trận cầu kịch tính

Vòng tứ kết

Các trận tứ kết đồng loạt diễn ra vào ngày 14 tháng 6 năm 1970 và đều mang lại những kịch bản vô cùng hấp dẫn:

Ý 4–1 Mexico: Đội chủ nhà bất ngờ vượt lên dẫn trước nhờ bàn thắng của José Luis González ở phút thứ 13. Tuy nhiên, bàn phản lưới nhà của Javier Guzmán trước giờ nghỉ đã giúp Ý lấy lại thế trận. Trong hiệp hai, sự tỏa sáng của Luigi Riva (cú đúp) và Gianni Rivera đã giúp Ý dập tắt hy vọng của đội chủ nhà.

Uruguay 1–0 Liên Xô (sau hai hiệp phụ): Một trận đấu căng thẳng và chặt chẽ kéo dài suốt 120 phút. Phút 117, Víctor Espárrago đánh đầu ghi bàn thắng duy nhất đưa Uruguay đi tiếp. Các cầu thủ Liên Xô đã dừng bóng trong tình huống này vì cho rằng bóng đã đi hết đường biên ngang trước khi đường chuyền quyết định được kiến tạo.

Brazil 4–2 Peru: Trận derby Nam Mỹ diễn ra cởi mở và đẹp mắt tại Guadalajara. Brazil nhanh chóng dẫn trước hai bàn do công của Rivellino và Tostão. Dù Peru kiên cường bám đuổi với các pha lập công của Gallardo và Cubillas, sự sắc sảo của hàng công Brazil đã giúp họ bảo toàn chiến thắng 4-2.

Tây Đức 3–2 Anh (sau hai hiệp phụ): Tái hiện trận chung kết World Cup 1966. Đội tuyển Anh dẫn trước 2-0 nhờ các bàn thắng của Alan Mullery và Martin Peters. Tuy nhiên, việc thủ môn số một Gordon Banks phải ngồi ngoài vì ngộ độc thức ăn đã để lại khoảng trống lớn trong khung gỗ của Peter Bonetti.

Franz Beckenbauer rút ngắn tỷ số xuống 1-2 ở phút 68, trước khi Uwe Seeler đánh đầu gỡ hòa 2-2 ở phút 82. Trong hiệp phụ, Gerd Muller ghi bàn thắng quyết định ở phút 108, giúp Tây Đức có chiến thắng chính thức đầu tiên trước tuyển Anh ở một giải đấu lớn.

Vòng bán kết và "Trận cầu thế kỷ"

Trận bán kết đầu tiên giữa Brazil và Uruguay diễn ra tại Guadalajara. Dù Uruguay mở tỷ số trước ở phút 19 nhờ công của Luis Cubilla, Brazil đã lấy lại thế chủ động và ngược dòng thành công với các bàn thắng của Clodoaldo, Jairzinho và Rivellino để giành thắng lợi chung cuộc 3-1.

Trận bán kết thứ hai giữa Ý và Tây Đức tại Estadio Azteca đã đi vào lịch sử bóng đá thế giới với tên gọi "Trận cầu thế kỷ" (Game of the Century).

Trận đấu kết thúc với chiến thắng 4-3 nghiêng về phía đội tuyển Ý. Hình ảnh trung vệ Franz Beckenbauer của Tây Đức nén đau thi đấu với một bên cánh tay bị trật khớp bả vai được băng bó chặt vào thân người đã trở thành một trong những biểu tượng bất diệt về tinh thần thể thao của giải đấu.

Trận chung kết: Đỉnh cao của bóng đá tấn công

Trận chung kết diễn ra vào ngày 21 tháng 6 năm 1970 tại thánh đường Estadio Azteca trước sự chứng kiến của hơn 107.000 khán giả. Cả Brazil và Ý đều đang hướng tới chức vô địch thế giới lần thứ ba trong lịch sử – cột mốc giúp họ có quyền sở hữu vĩnh viễn chiếc Cúp Nữ thần Jules Rimet.

Phút thứ 18, Vua bóng đá Pele mở tỷ số cho Brazil bằng một pha bật cao đánh đầu dũng mãnh sau quả tạt của Rivellino. Đến phút 37, tận dụng sai lầm từ hàng phòng ngự Brazil, Roberto Boninsegna đã cướp được bóng và dứt điểm gỡ hòa 1-1 cho đội tuyển Ý.

Trong hiệp hai, sự vượt trội về thể lực và kỹ thuật cá nhân của các vũ công Samba bắt đầu làm chủ hoàn toàn thế trận. Phút 65, tiền vệ Gerson tung cú sút xa sấm sét bằng chân trái từ ngoài vòng cấm hạ gục thủ thành Enrico Albertosi, nâng tỷ số lên 2-1. Chỉ 6 phút sau, từ quả đá phạt treo bóng sâu của Gérson, Pelé đánh đầu chuyền bóng thuận lợi để Jairzinho băng vào dứt điểm cận thành nhân đôi cách biệt.

Phút thứ 86, bàn thắng ấn định tỷ số 4-1 được thực hiện sau một pha phối hợp tập thể kinh điển. Bóng qua chân của 8 cầu thủ Brazil trước khi Pele bình tĩnh kiến tạo đường chuyền trống trải sang hành lang cánh phải cho đội trưởng Carlos Alberto băng lên dứt điểm bóng sống đầy quyết đoán chéo góc khung thành. Bàn thắng này được nhiều chuyên gia bình chọn là một trong những pha phối hợp lập công đẹp nhất trong lịch sử các kỳ World Cup.

6. Di sản và những cải tiến mang tính cách mạng

Kỳ World Cup 1970 được đánh giá là giải đấu thành công nhất về mặt chuyên môn và công nghệ tính đến thời điểm đó, định hình trực tiếp luật chơi và trải nghiệm xem bóng đá hiện đại.

Những cải tiến về luật thi đấu

Hệ thống thẻ phạt (Thẻ vàng và thẻ đỏ): Được phát minh bởi trọng tài người Anh Ken Aston sau những tranh cãi về mặt ngôn ngữ tại World Cup 1966. Hệ thống thẻ phạt giúp các quyết định cảnh cáo và truất quyền thi đấu của trọng tài trở nên trực quan, rõ ràng hơn đối với cả cầu thủ lẫn khán giả trên sân và qua truyền hình. Đáng chú ý, dù hệ thống thẻ vàng được áp dụng rộng rãi tại giải đấu này, không có bất kỳ cầu thủ nào bị nhận thẻ đỏ trực tiếp hoặc gián tiếp trong suốt 32 trận đấu của vòng chung kết.

Quy định thay người: Lần đầu tiên trong lịch sử vòng chung kết World Cup, mỗi đội bóng được phép thay thế tối đa hai cầu thủ trong một trận đấu (áp dụng cho cả thủ môn lẫn cầu thủ dã chiến). Cầu thủ Anatoliy Puzach của Liên Xô đi vào lịch sử khi trở thành cầu thủ dự bị đầu tiên được tung vào sân thay người ở một trận đấu World Cup (trận gặp Mexico ngày 31 tháng 5 năm 1970).

Công nghệ phát sóng và truyền thông

Truyền hình trực tiếp bằng vệ tinh và có màu: Sự phát triển vượt bậc của công nghệ truyền hình vệ tinh cho phép hàng triệu người hâm mộ trên khắp hành tinh được theo dõi trực tiếp các trận đấu theo thời gian thực. Đặc biệt, đây cũng là kỳ World Cup đầu tiên được phát sóng bằng tín hiệu truyền hình màu tại một số quốc gia, giúp truyền tải chân thực màu áo rực rỡ của các đội tuyển dưới ánh nắng rực rỡ của Mexico.

Trái bóng thi đấu Adidas Telstar: Hãng thể thao Adidas lần đầu tiên trở thành nhà cung cấp bóng chính thức cho World Cup với mẫu bóng "Telstar". Quả bóng được thiết kế ghép từ 32 miếng da hình lục giác (trắng) và ngũ giác (đen) xen kẽ để tăng độ nổi bật và dễ nhận diện trên các màn hình vô tuyến đen trắng thời kỳ đó. Tên gọi "Telstar" được đặt theo tên của vệ tinh truyền thông hình cầu đầu tiên được phóng lên quỹ đạo trái đất.

Đối tác thương mại và Sưu tập Panini

Năm 1970 cũng đánh dấu sự khởi đầu của mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa FIFA và tập đoàn Panini (Ý). Cuốn album nhãn dán (sticker) World Cup đầu tiên được phát hành toàn cầu đã tạo nên cơn sốt sưu tập và trao đổi ảnh các cầu thủ bóng đá trong giới trẻ trên khắp thế giới kéo dài suốt nhiều thập kỷ sau này.

FIFA World Cup 1970 khép lại với chiến thắng vang dội của lối đá tấn công quyến rũ mang thương hiệu Nam Mỹ. Chức vô địch tuyệt đối của tập thể Brazil năm đó (thắng toàn bộ cả 6 trận vòng loại và 6 trận vòng chung kết) được xem là lời chia tay trọn vẹn của "Vua bóng đá" Pelé với đấu trường thế giới. 

* Nguồn tham khảo: FIFA, UEFA và Wikipedia.