Bài học về sự già rơ của bóng đá châu Phi tại World Cup

90% số đội bóng này đã xuất sắc vượt qua vòng bảng để tiến vào vòng 32 đội, tạo nên một cơn sốt truyền thông toàn cầu. Tuy nhiên, khi tấm màn nhung của vòng loại trực tiếp khép lại, thực tế phũ phàng hiện ra, chỉ có Ai Cập và Ma-rốc lọt vào vòng 16 đội sau những loạt sút luân lưu cân não.

Từ những chiến tích kiêu hùng của Cape Verde cho đến những giọt nước mắt đầy nuối tiếc của Senegal hay Bờ Biển Ngà, bóng đá châu Phi tại World Cup 2026 giống như một bức tranh đa diện, nơi mà chiếc tháp quyền lực của lục địa đen dường như đang phình to ở phần đáy hơn là vươn cao lên đỉnh thế giới.

Ảo ảnh từ mạng xã hội và cuộc chiến giành quyền lực tại World Cup

Đối với bóng đá châu Phi, kỳ World Cup 2026 này mang lại một cảm giác rất giống với những chiếc "meme" kinh điển từ thời kỳ đầu của mạng xã hội. Nó giống như câu hỏi: Chiếc váy này có màu vàng trắng hay màu xanh đen? Đây là hình ảnh một con vịt hay một con thỏ?

Phải chăng đây là một kỳ World Cup đại thành công của châu Phi, hay nó lại một lần nữa phơi bày những vấn đề còn tồn tại của nền bóng đá lục địa này? Câu trả lời có lẽ hoàn toàn phụ thuộc vào góc nhìn và vị trí mà bạn đang đứng.

Trong suốt nhiều năm trời, Liên đoàn Bóng đá Châu Phi (CAF) đã không ngừng đấu tranh và lập luận với FIFA rằng 5 suất tham dự là quá ít ỏi và bất công cho 54 quốc gia thành viên của họ. Hãy nhìn vào những con số thống kê cơ bản, trước đây chỉ có vỏn vẹn 9% số đội bóng châu Phi được trao cơ hội hít thở bầu không khí World Cup, trong khi tỷ lệ này ở Nam Mỹ (CONMEBOL) lên tới 50%.

Đáp lại lập luận đó, nhiều ý kiến cho rằng các đội tuyển Nam Mỹ đã 10 lần vô địch World Cup, trong khi bóng đá châu Phi thậm chí còn chưa từng có đại diện nào góp mặt ở bán kết, cho đến khi Ma-rốc làm nên lịch sử tại World Cup 2022.

Việc tìm kiếm một điểm cân bằng hoàn hảo giữa tính đại diện khu vực và việc duy trì chất lượng chuyên môn đỉnh cao của giải đấu chưa bao giờ là một bài toán dễ dàng. Bất chấp mọi khiếm khuyết và sự rườm rà của một giải đấu có 48 đội, thực tế là việc châu Phi được trao 9 suất vào thẳng, cộng thêm cơ hội tìm kiếm suất thứ 10 thông qua trận play-off liên lục địa, tấm vé mà CHDC Congo đã xuất sắc giật lại, là một tín hiệu cực kỳ tích cực về mặt phát triển phong trào.

Tuy nhiên, đằng sau niềm hoan hỉ đó, luôn có một nỗi sợ hãi vô hình nhưng hiện hữu, ẩn khuất trong tâm trí của những nhà làm bóng đá châu Phi mà không ai dám nói thành lời, điều gì sẽ xảy ra nếu cả 10 đại diện này đều thi đấu dưới kỳ vọng?

Tuy nhiên, đằng sau đó vẫn tồn tại một nỗi lo âm thầm, điều gì sẽ xảy ra nếu phần lớn các đại diện châu Phi bị loại ngay từ vòng bảng? Nếu có ít hơn 5 đội góp mặt ở vòng 32 đội, người ta hoàn toàn có thể lập luận rằng CAF không phải là liên đoàn bị phân bổ quá ít suất dự World Cup, mà ngược lại đã được trao nhiều suất hơn mức cần thiết.

Bản thành tích "Nhìn thì rực rỡ nhưng chứa đựng nỗi đau"

Nhưng rồi, thực tế tại vòng bảng đã diễn ra theo một kịch bản khiến những người ủng hộ châu Phi có thể ngẩng cao đầu tự hào và tuyên bố họ đã được minh oan.

Có tới 9 đội bóng châu Phi vượt qua vòng bảng để tiến vào vòng 32 đội. Để làm nổi bật chiến tích này, hãy nhìn sang các liên đoàn khác: UEFA (Châu Âu) và CONMEBOL (Nam Mỹ) lần lượt đưa được 13 và 5 đại diện vào vòng loại trực tiếp đầu tiên.

Trong khi đó, châu Á (AFC) và đặc biệt là khu vực Bắc, Trung Mỹ và Caribe (Concacaf) mới là những kẻ sắm vai gây thất vọng lớn. Khu vực châu Á chỉ có Nhật Bản và Úc vượt qua vòng bảng, còn Concacaf chỉ có 3 đội chủ nhà (Mỹ, Mexico, Canada) đi tiếp nhờ đặc quyền đăng cai.

Xét trên khía cạnh đó, đây rõ ràng là một kỳ World Cup thành công rực rỡ của bóng đá châu Phi, ngay cả khi Tunisia đã cống hiến một trong những màn trình diễn đáng thất vọng.

Kỷ lục buồn của Tunisia, bằng việc để thủng lưới và rơi vào thế bám đuổi chỉ sau 7 phút, 4 phút và 3 phút ở ba trận vòng bảng, Tunisia đã chính thức phá vỡ kỷ lục buồn tồn tại suốt 96 năm qua của Mexico về số thời gian phải chơi trong thế bị dẫn bàn tại một kỳ World Cup. Họ đã đẩy cột mốc đáng quên này từ 240 phút lên tới con số kinh hoàng, 256 phút.

Về mặt lý thuyết, việc có tới 90% số đội bóng tham dự vượt qua vòng bảng nghe có vẻ như một chương sử vàng chói lọi của bóng đá lục địa đen. Thế nhưng, nếu nhìn sâu vào bản chất, không một đại diện châu Phi nào có thể kết thúc vòng bảng với vị trí nhất bảng. Điều này dẫn đến một hệ quả tất yếu là họ phải đụng độ những ngọn núi thực sự ở vòng loại trực tiếp.

Hơn nữa, bóng đá châu Phi bước vào giải đấu này với một mục tiêu thứ cấp vô cùng rõ ràng, lần đầu tiên trong lịch sử đưa được ít nhất 3 đại diện góp mặt tại vòng 16 đội.

Tại giải đấu lần này, chỉ có hai đội bóng châu Phi (Ai Cập và Ma-rốc) vượt qua vòng 32 đội, và cả hai đều phải cậy nhờ đến loạt sút luân lưu đầy may rủi. Với việc kịch bản đưa 2 đội đi tiếp chỉ mới xảy ra đúng hai lần trước đó trong lịch sử, kết quả này có thể coi là một thành công có điều kiện. Nhưng đối với những người duy lý, luôn có một cảm giác rõ ràng rằng: Lẽ ra mọi chuyện đã có thể và nên tốt đẹp hơn rất nhiều cho bóng đá châu Phi.

Những ranh giới mong manh và bi kịch của sự non nớt

Sự tiếc nuối hiện rõ trong từng thất bại của các đội bóng châu Phi ở vòng 32 đội. Algeria rốt cuộc đã bị khuất phục hoàn toàn dưới tay Thụy Sĩ, mặc dù tài năng trẻ Ibrahim Maza một lần nữa chứng minh được phẩm chất thiên tài của mình.

Mọi chuyện có lẽ đã rẽ sang một hướng hoàn toàn khác nếu Algeria không duy trì một thói quen "tự mắc sai lầm" từ vòng bảng, luôn để thủng lưới ít nhất một bàn thua không đáng có trong mỗi trận đấu.

Tuy nhiên, ngoại trừ trường hợp của Algeria, các đại diện châu Phi khác đều chỉ chấp nhận thất bại với tỷ số sát nút một bàn. Những ranh giới giữa kẻ chiến thắng và người bại trận trong bóng đá đỉnh cao chưa bao giờ mong manh đến thế.

Một số thất bại mang lại cảm giác đau đớn hơn phần còn lại. Mặc dù Nam Phi chỉ chịu khuất phục trước Canada bằng một bàn thua nghiệt ngã ở những phút bù giờ, nhưng màn trình diễn của họ ở vòng 32 đội lại là một sự thất vọng lớn do tư duy tiếp cận trận đấu quá thụ động. Họ hoàn toàn đánh mất hình bóng của một tập thể rực lửa, kiên cường từng lọt vào tới tận vòng bán kết Cúp các quốc gia châu Phi (AFCON) vào năm 2024.

Trong khi đó, Ghana sau khi để Colombia vươn lên dẫn trước dường như hoàn toàn bế tắc và không có bất kỳ ý tưởng nào để tìm kiếm bàn gỡ hòa. Đây chính là mặt trái của việc được dẫn dắt bởi một chiến lược gia lão luyện nhưng thực dụng như Carlos Queiroz, đối với mỗi trận hòa kiên cường và kiệt quệ trước những ông lớn như Anh, sẽ luôn có một trận đấu mà đối thủ ghi bàn trước và toàn bộ hệ thống của Ghana rơi vào trạng thái tê liệt, thui chột hoàn toàn.

Đối với Cape Verde, việc họ có mặt tại vòng chung kết World Cup đã là một câu chuyện cổ tích kỳ diệu, và việc họ vượt qua vòng bảng là một cú sốc chấn động. Việc họ chỉ chịu thua sát nút trước nhà đương kim vô địch Argentina, kéo gã khổng lồ này vào tới tận hiệp phụ và có tới hai lần kiêu hùng gỡ hòa, càng làm tôn lên chiến tích vĩ đại của quốc gia đảo nhỏ bé này.

Họ có quyền rời giải đấu với tư thế ngẩng cao đầu. Nhưng đối với ba đại diện còn lại, đó là một cảm giác cay đắng tột cùng về những cơ hội mười mươi đã bị ném đi một cách hoang phí.

Senegal có lẽ là đội bóng cảm thấy họ đã phung phí một thời cơ lớn nhất để viết nên lịch sử. Bất kể những tranh cãi xung quanh quyết định của công nghệ VAR khi trao cho Bỉ một quả phạt đền ở những phút bù giờ cuối cùng của hiệp phụ thứ hai, thực tế là Senegal đã chơi hoàn toàn trên cơ đại diện châu Âu.

Họ đã dẫn trước Bỉ tới 2-0 khi trận đấu chỉ còn vỏn vẹn 4 phút đá chính thức. Một đội bóng bản lĩnh và già rơ không bao giờ được phép để một trận đấu như thế trôi khỏi tầm tay và kéo dài sang hiệp phụ.

Bờ Biển Ngà cũng rơi vào bi kịch tương tự. Họ đã xuất sắc tìm được bàn gỡ hòa trước Na Uy, sở hữu mọi lợi thế về mặt tâm lý lẫn đà hưng phấn, nhưng cuối cùng vẫn đón nhận một thất bại nghiệt ngã. CHDC Congo thậm chí còn vượt lên dẫn trước đội tuyển Anh hùng mạnh, nhưng trong một trạng thái kiệt quệ về mặt thể lực, họ đã hoàn toàn gục ngã trước sức ép nghẹt thở của Tam Sư trong 15 phút cuối trận.

Phình to ở đáy, tù túng ở đỉnh

Câu chuyện không chỉ dừng lại ở vòng loại trực tiếp. Hãy nhìn lại những gì diễn ra ở giai đoạn vòng bảng để thấy một hội chứng chung mang tên "sợ chiến thắng" của các đội bóng châu Phi.

Bờ Biển Ngà từng dẫn trước đội tuyển Đức.

Ma-rốc từng có lợi thế dẫn bàn trước Brazil.

Senegal đã tạo ra một thế trận vô cùng thong dong và an toàn trước Pháp khi bước vào giờ nghỉ giải lao.

Nhưng kết quả chung cuộc là gì? Không một ai trong số họ có thể hoán đổi những lợi thế to lớn đó thành một chiến thắng vang dội. Họ đạt được những vị trí cực kỳ thuận lợi trên bàn cờ chiến thuật, nhưng lại hoàn toàn bất lực trong việc tung ra đòn kết liễu đối thủ.

Có lẽ, đúng như những gì huấn luyện viên trưởng đội tuyển Bỉ, ông Rudi Garcia, đã tinh ý quan sát và đưa ra nhận xét, đây đơn thuần là câu chuyện về sự thiếu thốn kinh nghiệm đỉnh cao. Những đội bóng chưa từng quen với việc áp đặt thế trận và dẫn trước các đối thủ được đánh giá là ở đẳng cấp cao hơn thường sẽ thiếu đi sự khôn ngoan, quái chiêu để kiểm soát nhịp độ và kết liễu trận đấu.

Bên cạnh đó, nguyên nhân còn có thể đến từ việc thiếu chiều sâu đội hình và sự hạn chế của các phương án thay người chiến lược từ băng ghế dự bị. Thể lực sa sút rõ ràng là một bài toán không có lời giải đối với CHDC Congo trong hiệp hai các trận đấu lớn.

Hoặc sâu xa hơn, đó là một sự thiếu vắng niềm tin nội tại, một hội chứng tự ti vô thức khi phải đối đầu với những gã khổng lồ có danh tiếng lẫy lừng hơn. Không có lý do gì để khẳng định rằng cùng một nguyên nhân hay một sự kết hợp các nguyên nhân giống nhau sẽ đúng cho tất cả các đội bóng.

Có thể Ma-rốc sẽ tiếp tục tiến lên, tận dụng nguồn tài nguyên khổng lồ từ các cầu thủ thuộc thế hệ kiều bào sinh ra và lớn lên tại châu Âu để khẳng định vị thế vững chắc trong nhóm tinh hoa quyền lực của bóng đá toàn cầu. Thế nhưng, có một cảm giác đang ngày một lớn dần và trở nên rõ rệt trong tâm thức của những người quan sát bóng đá thế giới suốt thời gian qua:

"Chiếc tháp quyền lực của bóng đá châu Phi thực chất đang phình to ra ở phần đáy chứ không hề vươn cao lên thêm chút nào về phía đỉnh. Chúng ta đang chứng kiến rất nhiều đội bóng châu Phi đủ năng lực, đủ quái để lọt vào vòng 32 đội, nhưng số lượng những tập thể thực sự thuộc về đẳng cấp của vòng 16 đội, có thể ngồi chung mâm với các đại gia châu Âu và Nam Mỹ, thì vẫn còn rất ít."

Để thực hiện một cuộc cách mạng triệt để nhằm thay đổi thực trạng tù túng này, những ông lớn mang tính đầu tàu của lục địa đen như Senegal và Bờ Biển Ngà cần phải bắt đầu học cách tận dụng triệt để những khởi đầu thuận lợi.

Họ phải biết cách trừng phạt sai lầm và giành chiến thắng trước những đối thủ sừng sỏ khi cơ hội ngàn năm có một trao vào tay họ, thay vì tự mãn để rồi đón nhận những kết cục bi tráng.

Nếu không thể cải thiện được bản lĩnh ở những thời khắc sinh tử, bóng đá châu Phi sẽ mãi chỉ là đội bóng giàu tiềm năng nhưng chưa đủ bản lĩnh để tiến xa, những nhân vật chính trong các câu chuyện tình lãng mạn nhưng đẫm nước mắt của ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh.

Bạn đọc quan tâm đến World Cup 2026 có thể tham khảo bài viết Cape Verde và di sản vô giá sau trận thua nghẹt thở Argentina.